Mẫu đơn, Paeonia, Paeonia lactiflora

Chi Mẫu đơn hay chi Thược dược (danh pháp khoa học: Paeonia) là chi duy nhất trong họ Mẫu đơn (Paeoniaceae). Các loài trong chi này có nguồn gốc ở châu Á, miền nam châu Âu và miền tây Bắc Mỹ. Phân loại khoa học Giới (regnum): Plantae (không phân hạng): Angiospermae (không phân hạng) Eudicots Bộ (ordo): Saxifragales Họ (familia): Paeoniaceae Chi (genus): Paeonia Tên gọi và xuất xứ Tên tiếng Việt : Hoa Mẫu Đơn Tên Trung Quốc : Sho-Yo (hay Shao-Yao) Tên tiếng Anh : Peony Tên tiếng Pháp : Pivoine officinale Tên Latin : Paeonia officinalis Tên khoa học : Paeonia lactiflora Họ : Paeoniaceae Hoa Mẫu đơn tên khoa học: Paconie Suffruticosa, thuộc họ thược dược, biệt danh: Lộc phỉ, Thử cô, Bạch truật, Bạch lượng kim, Mộc thược dược, Lan Dương hoa, Phú quí hoa, quốc sắc thiên hương, vương hoa… Xuất xứ hoa từ cao nguyên Tây Bắc Trung Quốc, trong thung lũng Thiểm Cam Ninh, Sơn Cốc Ba quận thuộc dải Tần Linh, hiện nay trong vùng núi các tỉnh Thiểm Tây, Cam Túc, Tứ Xuyên, Hà Nam vẫn còn thấy có cây mọc hoang.

Biểu tượng và sử dụng: Hoa Mẫu đơn là một trong số các hoa đã được sử dụng lâu nhất trong văn hóa trang trí và là một trong các biểu trưng quốc gia của Trung Quốc. Cùng với hoa mai, nó là biểu tượng thực vật truyền thống của quốc gia này, tại đây người ta gọi nó là 牡丹 (Mẫu đơn). Năm 1903, nhà Thanh tuyên bố rằng Mẫu đơn là quốc hoa. Hiện nay, Trung Hoa dân quốc tại Đài Loan đã chọn hoa mai (Prunus mume) là quốc hoa, trong khi Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa không có quốc hoa chính thức. Năm 1994, hoa Mẫu đơn đã được đề nghị làm quốc hoa sau một cuộc trưng cầu dân ý khắp toàn quốc, nhưng Đại hội đại biểu nhân dân toàn quốc đã thất bại trong việc thông qua sự lựa chọn này. Năm 2003, một quá trình lựa chọn khác cũng đã được bắt đầu, nhưng cho tới năm 2006 thì vẫn chưa có sự chọn lựa nào được đưa ra. Thành phố cổ nổi tiếng Lạc Dương của Trung Quốc có danh tiếng như là trung tâm nuôi trồng các loài Mẫu đơn. Trong lịch sử Trung Quốc, mẫu đơn của Lạc Dương luôn được coi là đẹp nhất. Hàng loạt các cuộc triển lãm hoa Mẫu đơn cũng được tổ chức ở đây hàng năm. Tại Nhật Bản, Paeonia lactiflora đã từng được gọi là ebisugusuri (“y học ngoại quốc”). Trong Hán phương (sự sửa đổi lại của y học cổ truyền Trung Hoa cho thích hợp với Nhật Bản), rễ của các loài Mẫu đơn được dùng để điều trị chứng co giật. Nó cũng được trồng làm cây cảnh. Người ta cũng cho rằng Paeonia lactiflora là “vua của các loài hoa”. Mẫu đơn cũng là loài hoa biểu trưng của bang Indiana, Mỹ. Năm 1957, Quốc hội bang Indiana đã thông qua một đạo luật để cho hoa Mẫu đơn trở thành hoa biểu trưng của bang. Nó thay thế cho cúc zinnia là loài hoa biểu trưng của bang này từ năm 1931. Các loài Mẫu đơn có xu hướng thu hút kiến tới các nụ hoa. Đó là do mật hoa được tạo ra ở bên ngoài các nụ hoa này. Mẫu đơn có nguồn gốc từ Trung Quốc và Tây Tạng, là một trong những cây hoa được con người biết đến từ rất sớm, cách đây đã gần 4000 năm. Khi những nhà truyền giáo đạo Phật đến Nhật Bản, họ đã đem theo kiến thức về những bông hoa Mẫu đơn này. Người Nhật luôn là một dân tộc yêu hoa, nên bông hoa đẹp mới đến nhanh chóng trở thành một phần trong văn hóa của họ. Mẫu đơn là bông hoa của Tháng Sáu ở Nhật Bản. Từ Trung Hoa và Nhật Bản, nó chu du sang tận đỉnh núi Olympus, tìm cho mình một cái tên. Peony được đặt tên theo Paeon, một thầy thuốc học trò của Thần Y Asclepius trong thần thoại Hy Lạp. Ông được nữ thần Leto (mẹ của thần Mặt Trời Apollo) mách bảo cách lấy được chiếc rễ thần kỳ mọc trên đỉnh Olympus mà nó có thể xoa dịu được cơn đau của người phụ nữ khi sanh nở. Asclepius trở nên ghen tức với Paeon. Để cứu Paeon thoát chết vì sự phẫn nộ của Asclepius, thần Zeus đã biến ông thành một bông hoa Mẫu đơn. Ngày nay, Mẫu đơn là biểu tượng của sự thịnh vượng, phồn vinh. Bạn có biết rằng, xa xưa, loài hoa vương giả này chỉ thuộc sở hữu của giới quý tộc giàu có ở Trung Quốc. Bông hoa quốc sắc thiên hương này từng rất được ưu ái qua nhiều triều đại, với mệnh danh “Chúa của muôn hoa”. Nhất là giai đoạn từ thế kỷ 5 đến thế kỷ 13 sau Công Nguyên. Mẫu đơn được ca tụng trong văn thơ, nhạc và tranh vẽ lúc bấy giờ. Thành phố Luoyang (Giang Nam ?) – Trung Quốc, nổi tiếng về nhiều chủng loại Mẫu đơn phong phú, rực rỡ sắc màu nhờ thời tiết ôn hòa và đất đai thích hợp. Ngày 21/9/1982, người dân Luoyang chính thức chọn Mẫu đơn là biểu tượng hoa của thành phố mình. Tháng 4 là tháng của Hoa Mẫu Đơn, thật sự là mùa vui cho những người yêu hoa ở xứ sở này. Hoa Mẫu đơn nở đẹp lộng lẫy, hương thơm, sắc màu hoa hiện diện khắp nơi trong thành phố. Và lễ hội Mẫu đơn Louyang – Luoyang Peony Festival được tổ chức từ 15/4 – 25/4 hằng năm là một lễ hội văn hóa lớn, niềm tự hào của cư dân Luoyang. Suốt mùa lễ hội, tưng bừng những đèn lồng sặc sỡ, các hoạt động kinh tế cũng khá nhộn nhịp, không khí vui tươi và gây một ấn tượng sâu sắc cho tất cả các du khách trên khắp thế giới đến chơi. Ở Luoyang có những loài Mẫu đơn quý hiếm, màu sắc thay đổi lạ, hay cả những bông hoa lớn đến hàng trăm cánh, sống đã hàng trăm tuổi. Võ Hậu ra lệnh cho muôn hoa trong vườn ngự uyển nở cùng lúc trong đêm bằng một bài thơ tứ tuyệt khắc ngay cửa vườn. Linh ứng thay, tất cả trăm hoa phụng mệnh ! Chỉ có một cây Mẫu đơn vẫn khẳng khiu trơ lá. Thế là Mẫu đơn bị đày khỏi kinh đô, xuống vùng ngoại ô Giang Nam. Kỳ diệu thay ! Vừa đến đó, bông hoa bừng nở đẹp tuyệt vời ! Võ Hậu rất tức giận, ra lệnh đốt nó đi, nhưng thậm chí sau khi đốt, Mẫu đơn vẫn nở hoa. Từ truyền thuyết này, hoa Mẫu đơn càng được yêu quý hơn trong dân gian.Người đương thời thấy vậy dệt bài Phú Ngọc Lâu Xuân Tứ nhằm thương hại và tán thán vẻ đẹp, sự khẳng khái của hoa Mẫu Đơn, thà chịu cảnh phong trần lưu lạc tự giải phóng cuộc đời chớ không làm vương giả chốn kinh đô, chịu giam mình trong vườn hoa tù hãm của bạo chúa, đem sắc đẹp hương thơm ban rải cho mọi người để được dự phần thanh cao. Sẽ là thiếu sót nếu không kể đến những khả năng kỳ diệu lạ thường của cây hoa mà người ta đã lưu truyền trong dân gian. Dược tính của Mẫu đơn chủ yếu ở rễ và hạt. Rễ cây có tính kháng sinh, giúp giảm đau, trị bỏng, làm giảm huyết áp, giúp trẻ mọc răng, chữa bệnh vàng da, dị ứng, thận…Hạt hoa từng được xem như một loại gia vị thông dụng. Người ta còn tin rằng nếu đeo một vòng cổ kết bằng hạt Mẫu đơn, bạn sẽ tránh được các bệnh như hủi, động kinh, mất trí và nó còn xua tan những cơn ác mộng, như một lá bùa hộ mạng bảo vệ người ta chống lại ma quỷ hay những thế lực của bóng đêm ! Khoảng năm 77 sau Công Nguyên, trong cuốn sách Pliny”s Natural History đã mô tả chi tiết về cây hoa và 20 bệnh chữa bằng những bộ phận của nó. Không lâu sau đó, Dioscoride cũng đã viết một luận án về những cây thảo dược, trong đó có Peony. Vì là một cây thuốc quan trọng, dược liệu Mẫu đơn được sản xuất với lượng lớn hằng năm nhằm đáp ứng nhu cầu ở Trung Quốc và thể giới. Bạn biết không, hoa Mẫu đơn – Peony là biểu tượng hoa lần thứ tư (!) của tiểu bang Indiana – Hoa Kỳ. Quả thật là lận đận. Chưa thấy tiểu bang nào thay đổi biểu tượng hoa của họ nhiều như vậy, đến những 4 lần ! Bông hoa đầu tiên được chọn là Cẩm Chướng (15/3/1913), rồi đến Tulip – Uất kim hương (1/3/1923), Cúc Zinnia (chưa đầy 10 năm sau đó), và sự đổi ngôi cuối cùng mới dành cho Mẫu đơn – Peony vào ngày 13/3/1957.

Tham khảo  Thảo quyết minh: Công dụng của loài cỏ dại này?

Một số loài thân thảo: Khoảng 30-35 loài thuộc dạng thân thảo, các tên gọi phổ biến là thược dược, xích thược (các loài có hoa đỏ), bạch thược (các loài có hoa trắng) v.v. Paeonia abchasica Paeonia anomala: thược dược lá hẹp Paeonia anomala anomala: thược dược Tân Cương Paeonia anomala veitchii: thược dược Veitch, Xuyên xích thược Paeonia anomala thứ intermedia: khối căn thược dược Paeonia bakeri Paeonia broteri Paeonia brownii: thược dược Brown Paeonia californica: thược dược California Paeonia cambessedesii Paeonia caucasica Paeonia clusii Paeonia coriacea Paeonia daurica Paeonia emodi: thược dược nhiều hoa Paeonia hirsuta Paeonia japonica: thược dược Nhật Bản Paeonia kesrouanensis: thược dược Syria Paeonia lactiflora: thược dược Trung Quốc, thược dược, bạch thược Paeonia lactiflora thứ trichocarpa: thược dược quả lông Paeonia macrophylla Paeonia mairei: thược dược mĩ lệ Paeonia mascula: thược dược Balkan Paeonia mlokosewitschii: thược dược vàng Paeonia obovata: thảo thược dược Paeonia obovata obovata: thảo thược dược Paeonia obovata willmottiae: nghĩ thảo thược dược Paeonia obovata thứ willmottiae: thảo thược dược lá lông Paeonia officinalis: thược dược châu Âu Paeonia parnassica: thược dược Hy Lạp Paeonia peregrina Paeonia rhodia Paeonia sinjiangensis: xích thược Tân Cương Paeonia sterniana: thược dược hoa trắng Paeonia steveniana Paeonia tenuifolia Paeonia tomentosa Paeonia veitchii (nếu coi là một loài riêng): Xuyên xích thược Paeonia veitchii thứ leicoarpa: xích thược vỏ quả bóng Paeonia veitchii thứ uniflora: xích thược đơn hoa Paeonia veitchii thứ woodwardii: xích thược lông Paeonia wittmanniana Khoảng 10 loài thân gỗ, tên gọi chung là Mẫu đơn. Paeonia decomposita: Mẫu đơn Tứ Xuyên Paeonia decomposita decomposita: Mẫu đơn Tứ Xuyên Paeonia decomposita rotundiloba: Mẫuđơn Tứ Xuyên thùy tròn Paeonia delavayi: Mẫu đơn dại, Mẫu đơn Delavay Paeonia delavayi thứ angustiloba: Mẫu đơn lá hẹp Paeonia delavayi thứ lutea: Mẫu đơn vàng Paeonia jishanensis, đồng nghĩa: Paeonia spontanea: Mẫu đơn Jishan, Mẫu đơn lùn Paeonia ludlowii: Mẫu đơn vàng hoa lớn, Mẫu đơn Ludlow Paeonia ostii: Phượng đơn, Mẫu đơn Osti Paeonia potaninii Paeonia qiui: Mẫu đơn lá trứng, Mẫu đơn Qiu Paeonia rockii: Mẫu đơn tử ban, Mẫu đơn Rock Paeonia rockii rockii: Mẫu đơn tử ban Paeonia rockii taibaishanica: Mẫu đơn tử ban Thái Bạch Sơn Paeonia suffruticosa: Mẫu đơn, Mẫu đơn Suffruticosa (có lẽ có nguồn gốc lai ghép) Paeonia suffruticosa suffruticosa: Mẫu đơn Paeonia suffruticosa yinpingmudan: Mẫu đơn Ngân Bình Paeonia suffruticosa thứ papaveracea: Mẫu đơn tử ban Paeonia suffruticosa thứ spontanea Mẫu đơn lùn Paeonia szechuanica: Mẫu đơn Tứ Xuyên

Tham khảo  Sầu đâu

Vài nét đặc trưng, hình thái và tập tính của hoa Mẫu đơn: Xếp vào hàng thứ 2 sau hoa mai, thứ 3 là hoa cúc, thứ 4 hoa lan, thứ 5 hoa nguyệt quý, thứ 6 hoa đỗ quyên, thứ 7 hoa sơn trà, thứ 8 hoa sen, thứ 9 hoa quế, thứ 10 hoa thủy tiên… Phần lớn các loài là cây thân thảo thường xanh, cao khoảng 0,5-1,5 m, nhưng một số loài là cây bụi thân gỗ cao tới 1,5-3 m. Chúng có các lá phức, xẻ thùy sâu và hoa lớn, thường có mùi thơm, có màu từ đỏ tới trắng hay vàng, hoa nở vào cuối mùa xuân hay đầu mùa hè. Trong quá khứ, các loài Mẫu đơn/thược dược này đã được phân loại trong họ Mao lương (Ranunculaceae), cùng với các loài cỏ chân ngỗng và lê lựu. Đặc trung hình thái hoa Mẫu đơn: Hoa Mẫu đơn là loại cây “lạc diệp quá mộc” (rụng lá mọc thành bụi) cao từ 1-2 mét, có khi đã cao đến 3 mét, phân cành nhánh nhiều, lá rộng bản, mọc đối thẳng đứng, hình trứng tròn, đầu lá có từ 3 đến 5 khía, cuống lá dài, co bộ toàn lục, bề mặt lá cung xanh lục, mặt trái màu tro lục, có phấn trắng, trơn nhẵn không lông hoặc có lông mịn nhỏ, hoa lưỡng tính mọc đơn trên đầu cành, đường kính từ 10 đến 30 cm, nhiều nhụy đực, toàn bộ bị hoa bàn bao vây, cánh nụ 5 màu lục, cánh hoa nguyên bản có từ 5 đến 6 cánh, trải qua thời gian di thực trồng một bộ phận nhụy đực biến thành cánh hoa, hoa trở thành cánh kép, có đến 3, 4 tầng. Số cánh hoa ít gọi là “đa diệp”, hoa có các màu sắc từ trắng, vàng, đỏ, phấn, lục, tím, tím than, nhung… hoa kết thành trái chùm loại quả, có bẹ, chín nứt ra, gọi là loại quả “cốt đột” quả đầy lông mềm mịn, đến lúc chín quả nứt ra có chừng 5-15 hạt giống lớn hình móp méo không tròn, 1.000 hạt cân đuợc khoảng 250-300gr, nẩy mầm độ 60-90%, thời gian ra hoa thông thường tại Lạc Dương là tháng 4-5, tại Thuợng Hải là trung tuần tháng 4, tại Hà Trạch cũng trung tuần tháng 4, tại Bắc Kinh đến thượng tuần tháng 5 mới ra hoa…

Tham khảo  {Tìm hiểu} Sài hồ: Công dụng và các bài thuốc chữa bệnh

Tập tính của hoa Mẫu đơn: Hoa Mẫu đơn do trong thời gian sinh trưởng kéo dài từ mùa xuân khô ráo, hè thu ấm áp đến mùa đông lạnh lẽo, với điều kiện tự nhiên như vậy, kinh qua hệ thống phát dục trải dài năm tháng, nên dần dần hình thành tập tính: “Chịu lạnh sợ nóng, ưa ráo, ghét ẩm”, nên từ hoang dại di thực vào Lạc Dương, Hà Trạch nuôi trồng, gặp đúng điều kiện khí tiết hai nơi này rất thích hợp, nên ngày càng phát triển mạnh. Vị trí Lạc Dương ở đúng ngay vĩ độ Bắc 34,4 độ hàng năm khí hậu ôn hoà, nhiệt độ bình quân 15,7 độ C, lượng mưa bình quân 610,2 mm, mùa đông không lạnh gắt, hè không nóng cháy, quanh năm mưa thuận gió hòa… Vị thế của Hà Trạch cũng ở vào Bắc vĩ độ 35,20 độ, khí hậu tương cận với Lạc Dương, không chênh lệch mấy. Điều kiện tự nhiên hai nơi này đặc biệt thích nghi cho sự sinh truởng của hoa Mẫu đơn. Đất thích hợp cho cây mẫu đơn phải ở nơi có tầng đất sâu, dày, tơi xốp, màu mỡ, loại đất mềm thoát nước hoặc đất cát tốt, tốt nhất tầng đất mềm dẻo bên trên, dày độ 1 mét, bên duới tầng đất pha cát. Loại cây này không thích hợp với đất mặn, muối hoặc đất nóng. Hiện nay tại các miền Nam, Bắc Trung Quốc đều có nuôi trồng hoa Mẫu đơn, có thể nói độ ẩm đối với điều kiện sinh tồn chủ yếu của loại hoa này không ảnh huởng mấy, mà độ nóng (bao gồm độ nóng của đất) đối với Mẫu đơn phản ứng rất là mẫn cảm, hoa Mẫu đơn thích hợp với địa thế cao ráo, tầng đất sâu dày, thoát nước tốt, rất sợ úng nước nhất là vào mùa hè, mưa to nuớc không thoát hết, làm nóng chết rễ, cho dù thời gian ngập úng ngắn, cũng đều có hại với hoa Mẫu đơn.