Thổ phục linh (khúc khắc): Vị thuốc quý trong bài thuốc trị gout, xương khớp

Thổ phục linh (khúc khắc) là vị thuốc quý được sử dụng hiện nay trong điều trị bệnh gout và các vấn đề liên quan đến xương khớp. Nếu bạn đang tìm hiểu về công dụng và cách sử dụng của loại thuốc này, hãy cùng khám phá qua bài viết dưới đây.

1. Cây thổ phục linh (khúc khắc) là cây gì?

Cây khúc khắc, còn được gọi là thổ phục linh, cậm cù, linh phạn đoán, sơn lỳ lương, dây khum, kim cang, hồng thổ linh, thổ tỳ giải, sơn trư phấn, dây chắt, mọt hoi đòi (theo dân tộc Dao), tơ pớt (theo dân tộc Kho). Cây này thuộc họ Kim cang (Smilaccaceae) với tên khoa học là Smilax glabra Roxb.

Cây thổ phục linh là cây dây leo sống lâu năm, có thể dài từ 4-5m, thậm chí là 10m, không gai. Lá của cây mọc so le, hình bầu dục thuôn, có đầu nhọn dài khoảng 5-12cm và rộng 1-5cm. Hoa nhỏ màu xanh nhạt có 20-30 bông, hoa đực và hoa cái riêng biệt. Quả của cây mọng hình cầu gần như 3 cạnh, có 3 hạt, chín có màu đỏ đến tím đen. Rễ và củ của cây không cố định hình thù.

2. Thành phần hóa học

Trong cây thổ phục linh (khúc khắc) có nhiều thành phần hóa học quan trọng. Trong lá và ngọn non, chúng ta có:

  • Nước: 83,3%
  • Protein: 2,4%
  • Glucid: 8,9%
  • Xơ: 2,2%
  • Tro: 1,2%
  • Caroten: 1,6%
  • Vitamin C: 18%

Trong thân rễ của cây, phần được sử dụng để làm dược liệu, chúng ta có:

  • Tinh bột
  • Sitosterol
  • Stigmasterol
  • Smilax saponin
  • Tigogenin
  • β-sitosterol
  • Tannin
  • Chất nhựa
  • Tinh dầu

3. Mùi vị

Khúc khắc (thổ phục linh) có vị hơi ngọt, nhạt, hơi chát, tính bình, và có tác dụng khi đi vào các kinh Can, Vị.

4. Thu hái và chế biến

Bộ phận thường được sử dụng là thân rễ, một số người gọi là củ khúc khắc hoặc củ thổ phục linh. Thân rễ này có thể thu hái quanh năm, nhưng để đạt dược tính tốt nhất, thường thu hái vào mùa hè.

Sau khi thu hái, củ có hình trụ dẹt và không đều kích thước, có các chồi và rễ con mọc ra như mấu. Mặt ngoài có màu nâu, lát cắt bên trong có màu trắng hoặc nâu đỏ nhạt, hình dáng hơi tròn dài. Củ có chất bột khi sờ và lát cắt hơi dai và khó bẻ gãy, nhúng nước sẽ trơn và dính.

Để sử dụng, dược liệu tươi sẽ được rửa sạch và cắt hết rễ con xung quanh. Sau đó, có thể sơ chế theo nhiều cách khác nhau, như phơi khô, sấy khô, hoặc ngâm nước nóng vài phút rồi thái lát và phơi khô.

Tham khảo  Táo rừng - Cây dược liệu tuyệt vời cho sức khỏe da

5. Phân bố

Hoa thổ phục linh (khúc khắc) thường nở vào tháng 5-6 hàng năm và ra quả từ tháng 7-10. Loài cây này thường mọc hoang và được tìm thấy ở nhiều nước châu Á như Ấn Độ, Trung Quốc, Thái Lan, Lào, Việt Nam, Campuchia, và Myanmar.

Ở Việt Nam, thổ phục linh thường gặp ở các vùng đồi núi, rừng thưa, thung lũng. Nó có thể được tìm thấy từ các tỉnh miền núi Tây Bắc cho tới các tỉnh Nam Trung Bộ như Khánh Hòa và Bình Thuận.

6. Công dụng

Theo Sức khỏe Đời sống, trong thành phần của thổ phục linh (khúc khắc) có diosgenin, β – sitosterol, dioscin, các hợp chất astibin, engeletin, quercetin, kaemferol, tannin, nhựa, tinh dầu, alcaloid, acid shikinic, acid ferulic, đường đa…

Về mặt sinh học, thổ phục linh (khúc khắc) có hoạt tính tác dụng trên một số bệnh như:

  • Trị giun móc, sán lá gan nhỏ
  • Chống viêm trên thực nghiệm trên mô hình gây phù bàn chân chuột bằng cao lin và mô hình u hạt thực nghiệm gây bằng amidan
  • Tác dụng lợi tiểu
  • Kháng histamin, làm giảm co thắt cơ trơn của ruột động vật thí nghiệm
  • Hạ huyết áp

Theo Y học cổ truyền, củ khúc khắc có vị ngọt, nhạt, tính bình, và có tác dụng thanh nhiệt, giải độc, khu phong, trừ thấp. Nó được sử dụng để điều trị các chứng đau nhức xương khớp, phong tê thấp, lở ngứa, giang mai, mụn nhọt, vảy nến, mề đay mẩn ngứa, rôm sảy…

7. Cây khúc khắc có điều trị được bệnh gout không?

Trong Lĩnh Nam bản thảo, danh y Hải Thượng Lãn Ông viết về củ khúc khắc (thổ phục linh) có tác dụng:

“Thổ phục linh là củ khúc khắc
Ngọt nhạt, tính bình chữa đắc lực
Mạnh gân, khỏe vị, thu miệng ghẻ
Đuổi phong, trừ thấp, rất có sức”.

Trong sách Trung Quốc thường dùng Trung thảo dược thái sắc đổ phổ, người Trung Quốc đã sử dụng khúc khắc từ rất lâu đời: “Thổ phục linh có tác dụng thanh nhiệt giải độc, lợi quan tiết, trừ thấp, chứng cước khí (bàn chân phù nề, đau nhức), chứng gân cốt co rút, nhức mỏi đau tê, các quan tiết và các khớp không co duỗi được.”

Y học hiện đại cũng chỉ ra rằng củ khúc khắc (thổ phục linh) có chứa astilbin, đóng vai trò quan trọng trong việc ngăn chặn hoạt động của acid uric trong máu, tăng sản hoạt dịch, giảm viêm, và ngăn chặn xâm nhập tế bào vào màng hoạt dịch. Từ đó, nó giúp giảm quá trình ăn mòn sụn khớp.

Ngoài ra, chất catalase có thể giảm stress oxy hóa do tình trạng tăng acid uric máu. Trong lá và rễ của cây khúc khắc cũng có chứa nhiều thành phần như nước, glucid, chất xơ, vitamin C, chất saponin, tanin, tigogenin, góp phần quan trọng vào tăng cường chức năng thận, lợi tiểu và đào thải lượng axit uric dư thừa.

Như vậy, củ khúc khắc có tác dụng trong việc điều trị bệnh gout thông qua hai cơ chế: làm giảm sưng viêm ở các khớp đồng thời đào thải acid uric ra bên ngoài cơ thể.

8. Bào chế thuốc chữa bệnh

8.1. Thổ phục linh trị triệu chứng phong thấp, đau nhức xương khớp, mỏi gối

Bài thuốc 1:

  • Khúc khắc 20g, dây đau xương, cốt toái bổ, tục đoạn, cẩu tích mỗi vị 12g
  • Dùng nước sắc uống mỗi ngày 1 thang, chia làm 3 lần uống, nên uống trước bữa ăn 1 giờ.
Tham khảo  Xáo tam thân (tam phân): Bật mí về “thần dược” chữa ung thư

Bài thuốc 2:

  • Khúc khắc 20g, cỏ nhọ nồi, hy thiêm mỗi vị 16g, ngưu tất, ngải cứu, thương nhĩ tử mỗi vị 12g
  • Dùng nước sắc uống mỗi ngày 1 thang, chia làm 3 lần uống.

Bài thuốc 3:

  • Khúc khắc 20g, lá lốt, hy thiêm, ngưu tất mỗi vị 12g
  • Dùng nước sắc uống mỗi ngày 1 thang, chia làm 3 lần uống.

8.2. Thổ phục linh (khúc khắc) trị bệnh thấp khớp

Chuẩn bị:

  • Khúc khắc, thạch cao, hy thiêm, ké đầu ngựa, ngạch mễ mỗi loại 20g
  • Ý dĩ, chi mẫu, liên kiều, đan sâm, tang chi, phòng phong, bạch thược mỗi vị 12g
  • Xương truật, quế chi mỗi loại 8g
  • Kê huyết đằng, tỳ giải, ngân hoa mỗi loại 16g
  • Cam thảo 6g

Cách thực hiện: Sắc uống mỗi ngày 1 thang, chia làm 2-3 lần uống.

8.3. Thổ phục linh (khúc khắc) chữa đau thần kinh tọa

  • Sử dụng khúc khắc 30g, khoan cân đằng 20g, ngưu tất nam 20g, tầm gửi dâu 20g, cốt toái bổ 10g
  • Dùng nước sắc uống mỗi ngày 1 thang, chia làm 3 lần uống.

8.4. Thổ phục linh (khúc khắc) chữa bệnh tê thấp, đau nhức gân xương

Bài thuốc 1:

  • Thổ phục linh 20g, ráng bay 10g, củ ráy rừng, đương quy mỗi loại 8g, bạch chỉ 6g
  • Dùng nước sắc mỗi ngày 1 thang, chia làm 2-3 lần uống, nên uống hết trong ngày.

Bài thuốc 2:

  • Khúc khắc 50g, thịt lợn nạc 100g
  • Khúc khắc gọt vỏ, thái miếng vừa ăn, thịt lợn băm nhỏ
  • Nấu chín thành canh, hạn chế nêm nếm gia vị
  • Nên uống hai lần trong ngày, ăn hết cả nước lẫn cái.

8.5. Chữa phong thấp, bổ can thận, lưu thông khí huyết

thổ phục linh chữa xương khớp

  • Củ khúc khắc, cà gai leo, cỏ xước, thiên niên kiện mỗi loại 300g; lá lốt 800g, quế chi 100g
  • Phơi khô tất cả dược liệu, sau đó tán bột và ngâm cùng 5 lít rượu trắng 40 độ.
  • Sau 10 ngày có thể đem ra sử dụng
  • Mỗi lần uống 30ml, ngày uống 2 lần.

8.6. Thổ phục linh chữa bệnh vẩy nến

Cách 1:

  • Chuẩn bị 80g thổ phục linh (khúc khắc), hạ khô thảo nam (cây cải trời) 120g
  • Đem hai vị này sắc với 2 lít nước đến khi còn một nửa
  • Chia thuốc làm 4 lần uống sáng, trưa, chiều, tối
  • Nên kiên trì thực hiện trong 1-2 tháng để cảm nhận công dụng của vị thuốc.

Cách 2:

  • Chuẩn bị thổ phục linh, kim ngân hoa, ý dĩ, mai mức, hoạt thạch, da con chồn hương, bồ cu vẽ với lượng bằng nhau
  • Sắc nước uống trong ngày.

Cách 3:

  • Chuẩn bị thổ phục linh, kim ngân, bồ công anh, mỗi vị 12g; mã đề, cam thảo nam, mỗi vị 10g, ké đầu ngựa, hoa kinh giới mỗi vị 8g
  • Sắc các nguyên liệu trên với lượng nước vừa đủ, đến khi cạn còn ½ chia đều uống trong ngày, mỗi ngày sử dụng một thang.

8.9. Chữa giang mai, ngứa dai dẳng

Cách 1:

  • Thổ phục linh 40g, vỏ núc nác 30g, ké đầu ngựa, cam thảo dây mỗi vị 15g. Sắc uống ngày 1 thang.

Cách 2:

  • Thổ phục linh 40g, hà thủ ô 16g, vỏ núc nác 16g, ké đầu ngựa 12g, gai bồ kết đốt tồn tính 8g. Sắc uống ngày 1 thang.
Tham khảo  Hina Hayata: Nữ VĐV bóng bàn vừa xinh đẹp vừa tài năng

Cách 3:

  • Khúc khắc (sao) 40g, bồ kết 7 hạt. Sắc uống thay nước chè hằng ngày.

8.10. Chữa viêm loét dạ dày, tá tràng

  • Thổ phục linh, bồ công anh, mỗi vị 16g; nghệ vàng, kim ngân mỗi vị 12g, lá độc lực, vỏ bưởi bung, mỗi vị 8g.
  • Sắc uống ngày 1 thang.

8.11. Chữa ho do viêm họng hoặc viêm amidan cấp

  • Thổ phục linh 12g, sài đất 20g, sinh địa, cam thảo dây, mạch môn, mỗi vị 12g; kim ngân hoa.
  • Sắc uống ngày một thang.

8.12. Chữa liệt dây thần kinh số 7 ngoại biên do nhiễm khuẩn

thổ phục linh khúc khắc chữa viêm loét dạ dày

  • Khúc khắc 12g, kim ngân hoa, bồ công anh, mỗi vị 16g; ké đầu ngựa, xuyên khung, đan sâm, ngưu tất, mỗi vị 12g.
  • Sắc uống ngày một thang.

8.13. Khúc khắc chữa quai bị

  • Thổ phục linh 12g, sài đất 20g, bồ công anh 16g, kinh giới, kim ngân, mỗi bị 12g, sài hồ 10g, chỉ xác, cam thảo nam, mỗi vị 8g, bạc hà 6g
  • Sắc các nguyên liệu trên với lượng nước vừa phải, đến khi cạn còn ½ thì tắt bếp
  • Chia nhỏ bữa uống hết trong ngày, mỗi ngày 1 thang.

9. Lưu ý khi sử dụng

Thổ phục linh hay khúc khắc là một trong những vị thuốc quý được sử dụng không chỉ trong điều trị bệnh xương khớp, đặc biệt là bệnh gout, mà còn được dùng trong điều trị các bệnh ngoài da như vảy nến, ung nhọt, giang mai, lở loét miệng, mề đay, mẩn ngứa. Tuy nhiên, khi sử dụng thuốc này, chúng ta cần lưu ý một số trường hợp sau:

  • Người có căn thận âm hư hoặc bị dị ứng với thành phần của khúc khắc hay bất kì chất nào có trong thảo dược này nên cân nhắc trước khi sử dụng.
  • Phụ nữ mang bầu hoặc đang cho con bú cần tham khảo ý kiến của bác sĩ, dược sĩ chuyên môn trước khi áp dụng.
  • Nên liệt kê các loại thuốc khác đang sử dụng để tránh tương tác thuốc.
  • Khúc khắc không nên uống cùng với trà, vì có thể gây rụng tóc.
  • Người mắc bệnh đái tháo đường không nên sử dụng, vì khúc khắc chứa một lượng tannin nhất định, có thể gây rối loạn tiêu hóa, kích ứng niêm mạc ruột và dạ dày.
  • Khúc khắc có tác dụng lợi tiểu mạnh, không nên sử dụng cùng với các loại thuốc điều trị bệnh khác.
  • Thổ phục linh có thể kết hợp với hà thủ ô để chữa bệnh giang mai, do đó không cần lo lắng về việc củ khúc khắc có uống cùng với củ hà thủ ô được không.

10. Lời khuyên từ chuyên gia

Theo Ths.Bs Nguyễn Thị Hằng, khúc khắc không khó tìm và được áp dụng trong rất nhiều bài thuốc. Tuy nhiên, người bệnh khi sử dụng không nên thần thánh hóa công dụng của củ khúc khắc, mà nên kết hợp với chế độ ăn uống và sinh hoạt lành mạnh, đặc biệt là với người bệnh gout.

Cụ thể, để đẩy lùi bệnh gout, cần chú ý các điểm sau:

  • Kiên trì sử dụng thuốc, nếu không có tác dụng sau khi đã uống đủ liều, nên ngưng sử dụng thuốc.
  • Nếu phát hiện bất thường khi sử dụng củ khúc khắc, cũng nên dừng thuốc và tham khảo ý kiến của chuyên gia.
  • Kết hợp với chế độ ăn uống và sinh hoạt lành mạnh, bao gồm:
    • Hạn chế các thực phẩm giàu đạm và nhiều purin, như thịt đỏ, nội tạng động vật và hải sản.
    • Không uống nhiều rượu bia, nước giải khát và thực phẩm chứa nhiều chất béo.
    • Tăng cường ăn rau củ quả, vitamin C, tinh bột, ngũ cốc, thịt trắng…
    • Uống nhiều nước để làm loãng acid uric trong máu và đào thải qua thận.
    • Tham gia các hoạt động thể dục và thể thao phù hợp với người bệnh gout.
    • Giữ tinh thần thoải mái và nghỉ ngơi hợp lý.

Trên đây là một số thông tin về cây thuốc khúc khắc, về công dụng và cách sử dụng trong điều trị bệnh gout. Nếu bạn đang gặp phải tình trạng đau nhức, đi lại bất tiện do gout gây ra, vui lòng liên hệ qua hotline 0865 344 349 để được tư vấn hỗ trợ.

Xem thêm:

Mục nhập này đã được đăng trong Đông y. Đánh dấu trang permalink.